Þorrablót og þorramatur: veisla um miðjan vetur

Um miðjan vetur, þegar skammdegið er hvað dimmast, setjast Íslendingar að borðum hlöðnum mat sem útlendingum þykir í besta falli framandi: kæstur hákarl, súrsaðir hrútspungar, sviðasulta og hangikjöt. Þetta er þorrablótið - veisla sem kennd er við gamla vetrarmánuðinn þorra og stendur frá bóndadegi fram að konudegi.

Hvenær er þorrinn?

Þorri er fjórði vetrarmánuður gamla íslenska tímatalsins og hefst á föstudegi á bilinu 19.–25. janúar - sá dagur er bóndadagurinn. Mánuðurinn stendur í þrjátíu nætur og lýkur þar sem góa tekur við á konudaginn. Þorrablótin dreifast um allan þennan tíma: átthagafélög, vinnustaðir, íþróttafélög og heilu sveitirnar halda hvert sitt blót.

Gömul hátíð, ung hefð

Orðið þorrablót kemur fyrir í fornum heimildum, en veislurnar eins og við þekkjum þær eru mun yngri: þær voru endurvaktar af rómantískum þjóðernissinnum á síðari hluta 19. aldar. Orðið þorramatur er svo enn yngra - það festist í sessi eftir að veitingahúsið Naustið í Reykjavík fór að bjóða „þorramat“ í trogum árið 1958 og gerði súrmetið að veisluföngum fyrir þéttbýlisbúa.

Hvað er á borðum?

• Súrmatur - hrútspungar, lundabaggar, bringukollar og sviðasulta, súrsuð í mysu eins og gert var til að geyma mat fyrir daga kæliskápa.
• Kæstur hákarl - þjóðfrægur fyrir lyktina, borinn fram í litlum bitum og gjarnan skolað niður með brennivíni.
• Hangikjöt, svið og harðfiskur - hversdagslegri hluti trogsins, ásamt rúgbrauði, flatkökum og rófustöppu.

Á blótunum er jafnan sungið, flutt gamanmál um sveitunga og dansað fram á nótt - maturinn er aðgöngumiðinn, félagsskapurinn aðalatriðið.

Hvenær ber bóndadaginn upp í ár? Sjáðu bóndadaginn, konudaginn og alla aðra daga vetrarins í dagatalinu - og um gamla tímatalið sjálft má lesa í greininni um þorra, góu og misserin.