Jólasveinarnir þrettán: hvenær koma þeir til byggða?
Íslensku jólasveinarnir eru þrettán og koma til byggða einn á dag síðustu þrettán næturnar fyrir jól. Sá fyrsti, Stekkjarstaur, kemur aðfaranótt 12. desember og sá síðasti, Kertasníkir, á sjálfan aðfangadag. Börn setja skóinn út í glugga kvöldið áður en von er á sveini - og finna í honum lítilræði að morgni, hafi þau hagað sér vel, en kartöflu ef ekki.
Komudagar jólasveinanna
- Stekkjarstaur - kemur 12. desember, fer 25. desember
- Giljagaur - kemur 13. desember, fer 26. desember
- Stúfur - kemur 14. desember, fer 27. desember
- Þvörusleikir - kemur 15. desember, fer 28. desember
- Pottasleikir - kemur 16. desember, fer 29. desember
- Askasleikir - kemur 17. desember, fer 30. desember
- Hurðaskellir - kemur 18. desember, fer 31. desember
- Skyrgámur - kemur 19. desember, fer 1. janúar
- Bjúgnakrækir - kemur 20. desember, fer 2. janúar
- Gluggagægir - kemur 21. desember, fer 3. janúar
- Gáttaþefur - kemur 22. desember, fer 4. janúar
- Ketkrókur - kemur 23. desember, fer 5. janúar
- Kertasníkir - kemur 24. desember, fer 6. janúar
Þeir halda svo aftur til fjalla í sömu röð og þeir komu, einn á dag frá jóladegi. Sá síðasti kveður á þrettándanum, 6. janúar - og þá eru jólin formlega úti.
Grýla, Leppalúði og jólakötturinn
Jólasveinarnir eru synir tröllkonunnar Grýlu og hins lata Leppalúða, sem búa í fjöllum og eiga það til að sækja óþekk börn í poka sinn - hótun sem hefur mildast talsvert með öldunum. Á heimilinu er líka jólakötturinn, sem samkvæmt þjóðtrúnni étur þá sem fá enga nýja flík fyrir jólin. Þaðan kemur orðatiltækið að „fara í jólaköttinn“.
Frá barnafælum til gjafmildra sveina
Upphaflega voru jólasveinarnir hrekkjóttar og jafnvel ógnvekjandi verur - nöfnin lýsa því vel hvað hver og einn sótti í: Þvörusleikir sleikti þvörur, Bjúgnakrækir stal bjúgum, Gluggagægir gægðist á glugga. Skógjafirnar eru yngri siður sem festist í sessi á 20. öld, og rauðklæddi búningurinn er enn yngri innflutningur. Þrettán sveina röðin með föstum komudögum varð almenn eftir að þjóðkvæðið „Jólasveinarnir“ eftir Jóhannes úr Kötlum kom út árið 1932.
Jólin sjálf - aðfangadagur, jóladagur og annar í jólum - eru svo á sínum stað í dagatalinu, ásamt Þorláksmessu og þrettándanum.